Clo dư trong nước máy: vì sao có, khi nào cần xử lý

Mùi hắc quen thuộc khi mở vòi nước máy là clo dư. Nhiều người coi đó là dấu hiệu nước bẩn hoặc nhà máy làm ẩu. Thực tế ngược lại: clo dư là chủ đích kỹ thuật, và quy chuẩn Việt Nam yêu cầu phải có nó.

Quy chuẩn yêu cầu cả mức sàn lẫn mức trần

QCVN 01-1:2018/BYT quy định clo dư tự do phải nằm trong khoảng 0,2 – 1,0 mg/L, thuộc nhóm A — nhóm thông số kiểm tra thường xuyên nhất.

Điểm đáng chú ý là quy chuẩn đặt giới hạn dưới, không chỉ giới hạn trên. Với hầu hết chất khác, quy chuẩn chỉ nói "không vượt quá". Riêng clo dư có ngưỡng sàn vì lý do sau: nước rời nhà máy còn phải đi hàng chục cây số đường ống mới tới nhà dân. Trên đường đi đó, đường ống có thể rò rỉ, có điểm áp lực thấp, có bể chứa trung gian. Lượng clo dư mang theo là lớp bảo vệ để nước không tái nhiễm vi sinh trong hành trình ấy.

Nói cách khác: nước máy hoàn toàn không còn mùi clo chưa chắc là tin tốt — có thể nghĩa là dư lượng đã cạn trước khi tới nơi.

Lưu ý: ngưỡng này chỉ áp dụng cho đơn vị cấp nước dùng clo làm phương pháp khử trùng, đúng như ghi chú trong quy chuẩn.

Vì sao vẫn muốn xử lý clo dư trong nhà

Clo dư đã hoàn thành nhiệm vụ khi nước tới đồng hồ nhà. Từ điểm đó trở đi, phần lớn phiền toái nó gây ra thuộc về cảm quan và sinh hoạt:

• Mùi và vị lạ khi nấu ăn, pha trà, luộc rau
• Cảm giác khô da và tóc sau khi tắm nước ấm — nước nóng làm clo bay hơi mạnh hơn
• Một số vật liệu và thiết bị lọc phía sau (đặc biệt màng RO) xuống cấp nhanh khi tiếp xúc clo lâu dài

Ngoài clo dư, quá trình khử trùng bằng clo còn sinh sản phẩm phụ khi clo phản ứng với chất hữu cơ trong nước. Quy chuẩn kiểm soát nhóm này với các ngưỡng riêng, ví dụ chloroform 300 µg/L, bromat 10 µg/L, monocloramin 3,0 µg/L. Đây là nhóm B, kiểm tra định kỳ.

Than hoạt tính xử lý clo dư bằng cách nào

Than hoạt tính giữ clo dư bằng hấp phụ: bề mặt xốp của than giữ phân tử lại khi nước chảy qua. Diện tích bề mặt của than gáo dừa rất lớn so với khối lượng, nên một cột không quá to vẫn xử lý được lưu lượng cho cả nhà.

Có hai điều cần nói thẳng về giới hạn của phương pháp này:

Thứ nhất, đây không phải công nghệ diệt khuẩn. Than hoạt tính và zeolite hấp phụ chất tan, không tiêu diệt vi sinh vật. Nếu cần nước uống trực tiếp, phải dùng thiết bị chuyên dụng tại điểm sử dụng — cột lọc sinh hoạt toàn nhà không thay thế được việc đó.

Thứ hai, khả năng hấp phụ có giới hạn và sẽ cạn. Than đã bão hòa thì không giữ thêm được nữa, nước đi qua gần như không được xử lý. Thời điểm cạn phụ thuộc chất lượng nước đầu vào và lượng nước dùng, nên chu kỳ thay vật liệu phải theo dõi theo thực tế chứ không có con số cố định cho mọi nhà.

Đánh đổi cần biết trước khi lắp

Lọc bỏ clo dư ngay tại đầu nguồn nghĩa là toàn bộ đường ống trong nhà từ đó trở đi không còn lớp bảo vệ hóa học. Với hệ thống ống mới, sạch, nước dùng liên tục thì điều này không đáng lo. Nhưng với nhà có bể chứa lớn ít súc rửa, đường ống cũ, hoặc nhà nghỉ dài ngày không dùng nước, thì cần cân nhắc: nước tù đọng không còn clo là môi trường thuận lợi cho vi sinh phát triển.

Đây cũng là lý do lớp than trong cột lọc cần được sục rửa định kỳ theo hướng dẫn. Cột lọc bỏ quên nhiều năm không bảo trì có thể trở thành chỗ tích tụ, thay vì chỗ xử lý.